Verloren gewaand oudste portretschilderij van Titus Brandsma opgedoken

Op woensdag 26 oktober 2011 onthulde prof. dr. Fons Plasschaert, oud-rector magnificus van de Radboud Universiteit in Nijmegen, in het Titus Brandsma Museum in Bolsward het oudste geschilderd portret dat ooit van pater Titus Brandsma O.Carm. is vervaardigd. Het werk, een voorstudie, is vele tientallen jarenlang verloren gewaand, maar het museum heeft het onlangs uit particulier bezit weten te verwerven. Het portret wordt opgenomen in de expositie Titus Brandsma kunstzinnig. Een internationaal tableau, die vanwege de grote belangstelling ook in 2012 te zien zal zijn. Het kunstwerk verkeert in matige staat en wordt momenteel gerestaureerd.

 In 1936 werd aan de van oorsprong Hongaarse kunstschilder Ferenc László Hernady opdracht gegeven een portret te schilderen van Titus Brandsma als hoogleraar. Waarschijnlijk is de Katholieke Universiteit in Nijmegen (de voorloper van de Radboud Universiteit) de opdrachtgever geweest. In eerste instantie schilderde Hernady voor Brandsma een voorstudie. Deze beeldde Titus Brandsma weliswaar af in hoogleraardracht, maar met een onduidelijk kledingstuk (een mantel of de gebruikelijke baret?) bij de linkerarm, een wat misprijzende gelaatsuitdrukking en op een wat informele manier (als het ware lopend, en profiel).

Het is deze voorstudie die het Titus Brandsma Museum heeft weten te verwerven: een olieverfschilderij, 76 bij 100 cm, in een vergulde lijst. Vanwege het voorstudiekarakter draagt het geen signatuur en zijn de details op het doek spaarzaam uitgewerkt.

Definitief werk vernietigd

Het kunsthistorisch belang van deze voorstudie is erin gelegen dat het definitieve werk niet meer bestaat. Immers, de voorstudie werd namelijk afgekeurd, waarschijnlijk door Titus Brandsma zelf. Daarop werd een tweede voorstudie gemaakt, waarop Brandsma zittend, en face en met een boek werd afgebeeld. Dit kon klaarblijkelijk wel instemming krijgen, waarna het in 1937 werd omgezet in een definitief portret.

Dit uiteindelijke portret bestaat niet meer. Het werd in de Tweede Wereldoorlog vernietigd, tijdens het zogenaamde ‘Vergissingsbombardement’ op Nijmegen door de geallieerden van 22 februari 1944. Het bombardement kostte zo’n 800 Nijmegenaren (excl. onderduikers) het leven en veranderde de Nijmeegse binnenstad in een ravage. Ook het universiteitsgebouw en het Karmelklooster Doddendaal waar Brandsma tot zin arrestatie had gewoond, raakten in brand. Van het definitieve werk bestaan wel enkele foto’s. Zo staat het bijvoorbeeld op de achtergrond afgebeeld op een foto die gemaakt werd tijdens de receptie bij gelegenheid van het 40-jarig professiefeest van Titus Brandsma in oktober 1939.

Hernady

De kunstenaar van beide werken is de uit Hongarije geëmigreerde  Ferenc László Hernady (Dyósgyör, 12 september 1901 – Den Haag, 12 maart 1956). Hij schilderde onder meer onder het pseudoniem Hernádi. Van Hernady is bekend dat hij zich in 1926 in Nederland vestigde. In de jaren 1930 en 1940 verbleef hij in Noord-Brabant (Helmond; Tilburg waar hij docent was aan de Academie voor Beeldende Kunsten). Hij stond bij uitstek te boek als portrettist. In de Paleiszaal van het Raadhuis van Tilburg hangt van de hand van Hernady een portret van koningin Wilhelmina, ter gelegenheid van haar abdicatie (1948). Later verhuisde hij naar Den Haag, waar hij in 1956 overleed. In 1951 verkreeg Hernady de Nederlandse nationaliteit.

Aankoop en restauratie

Het schilderij was eigendom van een particulier in de Randstad die anoniem wenst te blijven. De vader van de particulier was student geweest van Titus Brandsma en had een grote bewondering voor hem opgevat. In de jaren 1960 kocht hij naar verluidt het werk aan bij veilinghuis Van Stockum. Via bemiddeling door Guus van den Hout Art & Advice in Amsterdam die het Titus Brandsma Museum kent, kwam het werk in Bolsward terecht.

Helaas verkeert het schilderij in een matige staat. Het wordt tijdens de wintersluiting van het museum gerestaureerd door restauratieatelier Wil Werkhoven in Makkum. Voor de bekostiging daarvan heeft het Titus Brandsma Museum een subsidie ontvangen van de Wassenbergh-Clarijs-Fontein stichting.